Interview met ds. Jan van der Meulen

Terwijl de faculteit zich bezint op o.a. een open houding ten opzichte van allochtone landgenoten lijkt men in de Samen-op-Weg-gemeente Bijlmermeer in Amsterdam Zuidoost al een stap verder te zijn. Hier zoekt men naar vormen van intensievere samenwerking en van integratie met allochtone christenen. Omdat je niet met iedereen tegelijk samen-op-weg kunt gaan, richt Jan van der Meulen - de gereformeerde dominee van genoemde gemeente - zich in het project 'Kerk-zijn met verschillende culturen' op het contact tussen en de integratie van Nederlanders, Surinamers, Indonesiërs en Ghanezen. Jan van der Meulen studeerde theologie aan onze faculteit en in 1989 studeerde hij bij Gerard Dekker af op een godsdienstsociologisch onderwerp. Hij begon als predikant in Colijnsplaat en Geersdijk (Noord-Beveland) en is sinds 1993 predikant in de Bijlmermeer. Verslag van een gesprek over het veelzijdige werk van een gemeentepredikant in een veelkleurige wijk.

Geschreven door: Nelly Versteeg

Dominee in een dorp

Een gemeente in de stad

Men woont in een wijk die, zowel wat bouwkundig uiterlijk als wat bewoners betreft sterk afwijkt van wat je in de meeste plaatsen in Nederland ziet. De blanke Nederlanders hebben hier het gevoel een minderheid te zijn, waaruit het besef ontstaat dat men het met elkaar moet zien te rooien. Mensen voelen een noodzaak om met elkaar op te trekken en dus de verschillen niet te zwaar te laten wegen. En aan de andere kant is men ook trots: wij zijn bijzonder, want wij zijn kerk in de Bijlmer. Dan wordt er intern wel gemopperd, maar naar buiten toe draagt men een soort Bijlmergeloof uit.

Zo vanzelfsprekend als het leven in Colijnsplaat voor veel mensen in de gemeente was, zo dubbelzinnig is hier. Enerzijds wonen mensen al heel lang - soms sinds de opbouw van de wijk, in het begin van de jaren '70 - in de Bijlmermeer. Zij hebben hier hun vrienden in de kerk, via de kerk. Ze hebben hun vaste stek en willen niet weg, kunnen niet weg; ook al zeggen hun kinderen: "Ik snap niet, dat je nog in die Bijlmer woont, tussen al die zwarte mensen daar". Anderzijds is de wijk altijd een doortochtswijk, een doorgangshuis geweest, waardoor je in de gemeente een instroom had van nieuwe leden met een eigen bijdrage, en daardoor een zekere vernieuwing, maar ook een plotseling vertrek van actieve leden. De kaalslag die dat af en toe teweeg brengt geeft je het gevoel dat je telkens opnieuw moet beginnen. Daar moet je wel tegen kunnen. Als ik verhalen van collega's hoor, dan kunnen zij toch uit meer kader, uit blijvend kader putten.

Mijn indruk is dat de instroom wat lijkt weg te ebben, met name omdat nieuwe Bijlmerbewoners geen directe kerkelijke betrokkenheid meer hebben. Overal worden gemeenten eerder kleiner dan dat ze groeien, maar ik heb lang het idee gehad dat we hier de dans zouden ontspringen. We zitten nu echt in een periode waarin we moeten zoeken naar nieuwe mogelijkheden en misschien ook nieuwe activiteiten."

Kerkzijn met verschillende culturen

Surinamers

Het zijn allemaal hervormden, want de Gereformeerde Kerk bestaat in Suriname niet (meer). Alleen in Suriname wonende Nederlanders waren gereformeerd, maar met de onafhankelijkheid van Suriname is die kerk verdwenen en zijn de resterende leden naar de Hervormde Kerk overgegaan. De Hervormde Kerk in Suriname is vanouds de kerk met een zekere standing. Wie daar lid van is, is een beetje voornamer dan anderen, en dat willen sommigen graag vasthouden: 'Ik ben hervormd, dus ik blijf hervormd'. Tegelijk hoeft het niet te betekenen dat je daar kerkelijk actief bent, waar je lid bent. Verschillende hervormde leden van onze gemeente kerken bij de lutheranen of EBG, omdat ze daar wat meer Surinaamse sfeer vinden. Bovendien is het verschil voor velen niet zo groot. Christelijke scholen in Suriname hebben een katholieke of EBG-signatuur. Dus heel veel kinderen van hervormde gezinnen hebben op EBG scholen gezeten, hebben de EBG liederen geleerd en die spiritualiteit ingeademd. Binnen families loopt het ook door elkaar. Ter gelegenheid van een doop of een andere gebeurtenis komt men gemakkelijk bij elkaar in de kerk. Ze onderscheiden dat niet zo.

Overigens is de ontkerkelijking onder hervormde Surinamers groot. Ik heb wel eens gekeken naar het ledenbestand. Je ziet dan, dat de oudere generatie, zeg de mensen die nu 70 zijn, en met name Surinaamse vrouwen, heel trouw kerklid zijn. Hun kinderen zijn dat in mindere mate, hoewel een groot deel hun kinderen nog heeft laten dopen. Maar de huidige generatie slaat ook die doop al weer over. Tot een paar jaar geleden zijn nog heel wat Surinaamse kinderen in onze gemeente gedoopt, maar dat komt nu nauwelijks meer voor. Misschien dat de vernieuwing van de Bijlmer en de afbraak van flats daar ook een rol in speelt. In Frissenstein en Kralenbeek woonden veel hervormde Surinamers, maar die flats zijn (grotendeels) afgebroken en de bewoners ervan zijn uit de Bijlmer weggetrokken. Niet dat al deze mensen actief waren in onze gemeente, maar ook op papier is hun aantal sterk verminderd. Ik heb gehoord dat in het algemeen het aantal Surinamers in de Bijlmer kleiner wordt.

We proberen de Surinamers die er zijn in de verschillende groepen van de gemeente binnen te halen waardoor hun inbreng verzekerd is en de wisselwerking tussen de Surinaamse en Nederlandse (kerk)cultuur kan plaatsvinden. De Surinaamse werkgroep is één van de grotere groepen in de gemeente; zo'n 15 mensen nemen er aan deel. We zijn begonnen met bijbelstudie, maar de laatste tijd zijn we meer bezig met Suriname zelf. Het plan is om in onze gemeente actie te voeren voor een kindertehuis in Suriname. De informatie komt uit de werkgroep, maar het initiatief zal waarschijnlijk worden overgenomen door de ZWO-commissie. De Surinamers hebben zo het gevoel nog wat te kunnen doen voor 'hun' mensen in Suriname. Het idee is uit die werkgroep gekomen en dat wordt nu overgenomen door de gemeente. Daarnaast organiseert deze groep tweemaal per jaar een Surinaamse dienst. In de Surinaamse werkgroep wordt wel gepraat over de vraag hoe deze groep zich binnen de ! gemeente wat meer kan manifesteren, maar het is toch wel moeilijk. Mensen hebben weinig tijd; ze hebben hun werk, hun gezin en dan vinden ze het leuk om bijeenkomsten van de werkgroep bij te wonen. Maar daar houdt het dan ook voor de meesten mee op. Op zondag oogt de gemeente erg 'blank.'"

Indonesiërs

Hoewel we dus al lange tijd naast elkaar vrij sterk onze eigen weg gaan, proberen we vanuit de SoW-gemeente de contacten te intensiveren. Er is een al lang bestaande traditie van één gemeenschappelijke kerkdienst per jaar, maar we kijken of er op de zondag voor de Eenheid een tweede gezamenlijke dienst met PERKI gehouden kan worden. Daarnaast hebben wij het afgelopen jaar de catechisatie voor onze rekening genomen. En bij de groep belijdeniscatechisanten zitten nu ook drie jongens van de PERKI. Misschien dat hierdoor gemakkelijker een brug geslagen kan worden. We zien in elk geval dat veel jongeren zich gemakkelijk zowel in de Nederlandse als in de Indonesische cultuur bewegen; misschien wel minder in de Indonesische dan hun ouders, omdat ze hier opgegroeid zijn. Je hoort ze ook wel zeggen: 'Ik beheers het Indonesisch niet zó goed, dat ik de hele dienst kan volgen' Daarnaast proberen we PERKI ook inhoudelijk te betrekken bij activiteiten als een gemeentedag. Aan een gemeentedag is altijd een maaltijd verbonden; zo hebben ze bij zo'n gelegenheid al eens gekookt."

Afrikanen, m.n. Ghanezen

Ruim twee jaar geleden zijn we begonnen met aparte Engelstalige diensten 1x per maand op zondagmiddag, voor Afrikaanse presbyterianen. Maar dat liep in het begin nogal moeizaam en het aantal aanwezigen per dienst varieerde sterk, van 5 tot 20. Nadat via de lokale radio deze diensten afgekondigd werden, kwamen er meer mensen. Op een gegeven moment bleken de middagdiensten vooral door Ghanezen bezocht te worden.

De presbyteriaanse kerk in Ghana is uit zending ontstaan en is één van de grotere kerken in Ghana. Er bestaat al heel lang een band tussen de Nederlandse Hervormde Kerk en de presbyterianen in Ghana. Er zijn hervormde predikanten werkzaam geweest in Ghana en momenteel werkt er ook een Ghanese predikant in Nederland bijvoorbeeld op het provinciaal bureau in Zuid-Holland op het gebied van missionaire toerusting en gemeenteopbouw. We zijn dus in zekere zin partnerkerken en er zijn allerlei lijnen. We stammen uit eenzelfde traditie, de kerkstructuur en kerkelijke gebruiken komen overeen. Zij herkennen onze liturgie en gebruiken hetzelfde leesrooster. We onderhouden ook contact met de presbyteriaanse predikanten die nu in Nederland zijn, ze gaan ook wel eens voor. Op die manier hopen we erin te slagen om samen kerk te zijn en hopen we dat deze Ghanezen niet een eigen gemeente gaan vormen, maar dat we samen één gemeente zullen worden.

Sinds mei van dit jaar zijn er speciaal voor hen drie middagdiensten per maand, waarin de drie SoW-predikanten uit de Bijlmermeer en Gaasperdam om beurten voorgaan. In deze middagdiensten komen 50 - 70 mensen. En dan is wel apart, om te weten dat in onze ochtenddiensten zo'n 70 - 110 mensen aanwezig zijn! We richten ons in de middagdiensten en het pastoraat echt op wat deze Ghanezen nodig hebben. Ghana kent veel talen, maar Twi is daar een meerderheidstaal; daarnaast spreken de meesten ook Engels. De mededelingen, de lezingen en het zingen doen we zowel in het Engels als in het Twi. De preek is in het Engels. En met de kinderen praten we Nederlands."

Elkaar de ruimte geven

De Nederlandse SoW-gemeente moet aan de ene kant ruimte maken voor medegelovigen uit andere culturen; ze moet dat als haar verantwoordelijkheid zien. Voor de Nederlandse gemeente ligt daar mijns inziens ook een belangrijke kans tot vernieuwing. We hadden kunnen zeggen: 'Wij zijn gewoon een 'blanke' SoW-gemeente; geen gezeur, we richten ons op de club die er nog is en dat moet het gewoon maar zijn'. Maar ik vind dat dat niet kan en niet mag; dat de christelijke gemeente ingebed moet zijn in de wijdere context. Deze wijk is enorm 'verkleurd'. Wil je hier prettig wonen, dan moet je toch op een bepaalde manier een binding hebben met de mensen die je geneigd bent als vreemdelingen te beschouwen. We kunnen ons niet langer aan de multiculturele samenleving onttrekken - ook in de kerk niet. Dat betekent dat we hier geen achterhoede gevecht leveren, maar van onderop bezig zijn met kerkvernieuwing.

En aan de andere kant zoeken de Afrikanen in de eerste plaats niet een Nederlandse kerkelijke gemeente, maar een eigen sfeer die men van huis uit kent. Tegelijkertijd zijn de Ghanezen met wie we nu betrekkingen hebben ook huiverig om zich aan te sluiten bij een of andere Pinkstergemeente, waarvan er vele zijn in de Bijlmer. Ze kennen de voorbeelden van afsplitsingen en voorgangers die er met het geld van de gemeenteleden vandoor zijn gegaan. In dat opzicht vinden ze het prettig om aan te kunnen haken bij een kerk met een heldere en gevestigde structuur. Bovendien willen ze graag integreren in onze maatschappij en vinden ze dat ze nog zo weinig van de cultuur en de samenleving af weten. Voor hen kan de kerk een brug zijn om te integreren in onze samenleving. Velen hebben de behoefte om hier te slagen, om zich te ontdoen van de achteraf positie die ze nu vaak nog hebben. Ik heb de indruk dat de Ghanezen zich hier sterk aan het emanciperen zijn. In de politiek zie je ze verschijnen en ook in de kerk maken ze zich sterk.

We zitten in een proces, waarin alle betrokken partijen natuurlijk iets prijs geven, maar ook iets ontvangen. Mensen zijn altijd bang dingen te verliezen. Wij proberen hier elkaar de ruimte te geven, een ruimte die je moet bepleiten en beargumenteren en ervaren als winst, als vernieuwing, als inspiratie.

Mijn indruk is, dat in deze SoW-gemeente ruimte is voor iets nieuws. Ouderen hebben het gevoel dat ze niet langer het stempel op de gemeente kunnen drukken, ze vinden dat ze dat ook niet moeten willen. Zij zijn de gaande generatie en vinden het voor de hand liggend dat met een nieuwe generatie ook nieuwe dingen hun intree doen - zolang ze maar het gevoel hebben dat er ook voor hen een plek is. Zo verklaar ik de bereidheid om al deze nieuwe initiatieven een kans te geven"

Positieve ervaringen en plannen

We hebben een lijst van 90 Ghanese adressen, dat is de groep die regelmatig op zondagmiddag een dienst bijwoont. Ik heb als predikant wel contact met hen, maar in de onderlinge contacten van gemeenteleden - in de vorm van een wijkavond of bezoekwerk - doen ze nog niet mee. Voor dat laatste willen we eerst het lidmaatschap goed regelen, want pas dan kun je zeggen: 'We hebben contactpersonen in de wijk en die bezoeken alle gemeenteleden'. Maar we zijn wel van plan om dit jaar nog een wijkavond in de H-buurt te organiseren en daarvoor zowel de Nederlandse leden als de Ghanese 'leden' uit te nodigen, onder het motto: we wonen in dezelfde buurt en willen graag met elkaar in contact komen."

Persoonlijke verrijking

Ik ben een paar weken in Suriname geweest en dan ontdek je dat er ook verbindingen tussen Suriname en Ghana zijn. Veel 'Surinaamse slaven' zijn uit Ghana en die contreien gehaald. Van Afrikanen weet ik, dat ze verschillende namen krijgen: een 'christelijke' naam bij de doop, maar ook een 'dagnaam' - een naam die vaak gekoppeld is aan de dag waarop ze geboren zijn. De dagnamen in Ghana en de dagnamen in Suriname zijn ongeveer hetzelfde; dus in het Shanti en het Surinaams klinkt dat gelijk. Een jongetje heet Kwakoe, dus ik veronderstelde dat hij op woensdag geboren was; en dat klopte.

Het is ook boeiend om de religieuze praktijken van anderen mee te maken. De Ghanezen kennen een naamgevingsceremonie (outdooring) waar ik nooit bij ben geweest, omdat dat een privé gebeuren is, maar ik weet hoe het ritueel verloopt uit verhalen. De baby krijgt drie wensen mee: een goede gezondheid, voorspoed en een goed gedrag. Bij die laatste wens moet een kind onderscheid leren maken tussen goed en kwaad; dat het geen leugenaar of alcoholist wordt. Bij dit onderdeel wordt eerst een lepeltje met een beetje water en dan met sterke drank tegen de lip gehouden. Dat kind trekt bij dat laatste een vies gezicht, zodat het weet dat je dat dus niet moet doen. Na dit familiegebeuren is er een party. Dat heb ik nu twee keer meegemaakt. En dan mocht ik daar bidden als dominee, want het feest begint niet voordat er gebeden is. Zo'n feest begint altijd eindeloos te laat. Dan staat er op de kaart vanaf acht uur, maar dan weet ik nu dat moet informeren hoe laat ik ongeveer verwacht wordt. Ik heb afgesproken dat ik er om een uur of tien, half elf zal zijn, maar als ik dan aankom blijk ik nog de eerste te zijn, afgezien van de discjockey en nog iemand. Om twaalf uur was het pas vol genoeg om een gebed uit te spreken. En vervolgens barst het feest in alle hevigheid los."

Surinaamse dagnamen

Ghanese dagnamen